Godinama je evropska administracija funkcionisala po principu linije manjeg otpora: ako nešto radi, ako je jeftino i ako iza toga stoji kompanija iz Silicijumske doline, zašto bismo izmišljali toplu vodu. Tako su Microsoft, Amazon, Google i Meta postali ne samo dio svakodnevice građana, već i kičma javnog sektora, univerziteta, poreskih uprava i strateških državnih registara širom kontinenta.
Danas gledamo kako se ta iluzija o bezbrižnoj globalizaciji raspada. Francuska uvodi sopstveni kancelarijski paket LaSuite i domaći video servis Visio kako bi izbacila Teams i Zoom iz državne uprave do 2027. godine. Evropski parlament testira pretraživač Qwant, Holandija seli softverske repozitorijume sa GitHuba na sopstvene servere, a Finska i Belgija povlače izborne i strateške podatke sa Amazonovog AWS-a.
Povod za ovakvu paniku nije došao preko noći, niti je rezultat iznenadnog evropskog preduzetničkog genija. On je prije svega geopolitički. Kada shvatite da američki CLOUD Act omogućava tamošnjim vlastima uvid u podatke vaših građana čak i ako su ti podaci smješteni u data centrima u Frankfurtu ili Dablinu, priča o partnerstvu dobija sasvim drugačiji prizvuk. Kada se tome dodaju političke nestabilnosti u Vašingtonu i prijetnje trgovinskim carinama, Brisel je napokon shvatio nešto što je odavno trebalo biti jasno: onaj ko kontroliše servere, kontroliše i politiku.
Tehnološka realnost protiv političkih želja
Ipak, jedno je donijeti političku odluku u Parizu ili Briselu, a sasvim drugo sprovesti je u inženjerskoj praksi. Moj glavni problem sa evropskim narativom o digitalnom suverenitetu leži u tome što se prečesto ponaša kao da je softver samo stvar dobre volje i administrativnog propisa.
Hajde da pogledamo šta zapravo čini savremeni digitalni ekosistem.
Nije dovoljno napraviti domaći pandan Zoomu ili pretraživač koji ne pamti kolačiće. Na čemu ti servisi rade?
Rade na procesorima i grafičkim karticama koje dizajniraju američke kompanije poput Nvidije, Intela ili AMD-a, a koje u praksi proizvodi tajvanski TSMC. Rade na operativnim sistemima i bazama podataka čiji razvoj decenijama vode američki timovi. Kada dođemo do vještačke inteligencije, situacija je još drastičnija: OpenAI, Anthropic i Google ulažu desetine milijardi dolara u treniranje modela, dok se evropske inicijative uglavnom iscrpljuju u pisanju strogih regulativa o tome šta ti modeli ne bi smjeli raditi.
Evropa trenutno ima vrhunske istraživače i sjajne open-source zajednice, ali nema finansijsku infrastrukturu, rizični kapital niti apetit za rizik koji je stvorio američke gigante. Ako pokušate natjerati činovnike da koriste nedovršen domaći softver samo zato što ima zastavicu Evropske unije na logotipu, vrlo brzo ćete dobiti pad produktivnosti i frustraciju zaposlenih koji će krišom ponovo prelaziti na alate koji zapravo rade posao.
Regulacija kao zamjena za inovaciju
Tokom protekle decenije evropski odgovor na dominaciju Silicijumske doline bili su zakoni. Donijeti su GDPR, Zakon o digitalnim tržištima (DMA), Zakon o digitalnim uslugama (DSA) i nedavno sveobuhvatna pravila o vještačkoj inteligenciji.
Ne želim reći da je zaštita privatnosti loša stvar. Naprotiv, poštujem činjenicu da je neko pokušao stati na rep nemilosrdnom prikupljanju ličnih podataka radi prodaje oglasa. Međutim, postoji zamka u koju je Brisel upao: stvorena je iluzija da možete regulisati sebe do tehnološkog vođstva.
Dok Evropa piše stotine stranica propisa o tome kako upravljati tuđom tehnologijom, SAD i Kina grade sopstvenu. Rezultat je paradoksalan. Velike američke korporacije imaju dovoljno pravnika i novca da se prilagode bilo kom evropskom zakonu i plate svaku kaznu, dok mali evropski startapi grcaju pod birokratskim zahtjevima prije nego što uopšte izbace prvi proizvod na tržište.
Pokušaj da se kroz Chips Act 2.0 i forsiranje domaćih cloud provajdera stvori paralelna infrastruktura jeste korak u pravom smjeru, ali to je trka u kojoj Evropa kreće sa dva kruga zaostatka.
Šta digitalna izolacija znači za običnog čovjeka i male privrednike
Postoji i praktična strana priče o kojoj se rijetko raspravlja kada ministri drže govore o suverenitetu. Šta ovo znači za mala preduzeća, lokalne IT kompanije i obične građane?
Ukoliko se proces pretvori u kruti protekcionizam, krajnji rezultat mogao bi biti skuplji, fragmentiraniji i manje efikasan digitalni prostor. Evropske firme mogle bi se naći u situaciji da plaćaju veće cijene za lošije cloud servise, dok njihovi konkurenti iz ostatka svijeta koriste najnaprednije globalne platforme bez ikakvih ograničenja.
S druge strane, oslanjanje na open-source rješenja, što neke države sada forsiraju, nosi sa sobom ogromnu prednost: transparentnost. Kada država posjeduje sopstveni kod i infrastrukturu, građani barem teoretski imaju veću zaštitu od masovnog nadzora i iznenadnih promjena pravila privatnosti. Niko ne može tek tako ugasiti servere ako dođe do diplomatskog sukoba.
Pitanje je samo imamo li dovoljno stručnog kadra koji će taj open-source sistem održavati, zakrpiti sigurnosne propuste i obezbijediti stabilnost kakvu komercijalne kompanije garantuju ugovorima vrijednim stotine miliona.
Suverenitet se gradi u laboratoriji, a ne u parlamentu
Odluka Evrope da se trgne iz tehnološke letargije i preispita slijepo povjerenje u američke platforme načelno je ispravna. U svijetu koji ponovo postaje geopolitički nestabilan, oslanjati kompletnu državnu upravu, energetiku i pravosuđe na servere u vlasništvu tri privatne korporacije sa drugog kontinenta graniči se sa neodgovornošću.
Međutim, digitalni suverenitet se ne može proglasiti pukim dekretom. On zahtijeva stvarne investicije u bazičnu nauku, izgradnju vlastitih fabrika poluprovodnika, porezne olakšice za razvojne centre i stvaranje uslova u kojima inženjeri neće bježati u Kaliforniju čim naprave prvi uspješan prototip.
Sve dok se to ne desi, zamjena jednog softvera za video pozive drugim ostaće samo kozmetički manevar. Dobar za politički PR, ali nedovoljan za stvarnu nezavisnost u svijetu kojim neprikosnoveno vladaju čipovi, računarska snaga i kapital.
IZVOR